વાત અમારી ડુલસેની !!

“પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યા,

ક્યાંક પંખી ટહુક્યુંને તમે યાદ આવ્યા”

હંસાબેન દવેના સુમધુર કંઠે ગવાયેલું આ ગીત ભલે જેને યાદ કરીને હરિન્દ્રભાઈ લખ્યું હોય પણ મને મારા નાનકડાં પંખીડા યાદ આવી ગયા જે બે ત્રણ વર્ષ અમારી પાસે રહી ઊડી જાય.

રવિવારની સવારે અમારા હ્યુસ્ટનમા એક કલાક ગુજરાતી કાર્યક્રમ આવે છે, અને જુના નવા ગુજરાતી ગીતો સાથે  દર વખતે કોઈ ખાસ વિષય પર વાર્તાલાપ થતો હોય. આજે રેડિયો ચાલુ કર્યો અને વાતનો વિષય હતો સ્પેસિઅલ નીડ બાળકો અને અમેરિકામા એમને મળતી સગવડો.

આવી જ એક પંખિણી ડુલસે મને યાદ આવી ગઈ.

આજે મારે મારા ક્લાસની નટખટ, તોફાની અને સાથે સાથે ખુબ ચબરાક એવી ટેણકી ડુલસે ની વાત કરવી છે. લગભગ ત્રણ વર્ષ પહેલા સ્કુલ ના અંતભાગમા એટલે કે માર્ચની શરૂઆત મા એ અમારા ક્લાસમા આવી. જેવા ત્રણ વર્ષ પુરા થયા ને એ દાખલ થઈ. નાનકડી સ્પેનિશ છોકરી, નાનુ મોઢું ને સાવ હલકી ફુલ્કી. અંગ્રેજી ખાસ આવડે નહિ. એના ડાબા હાથમાં થોડી તકલીફ અને જીભ થોડી થોથવાય, એ કારણસર એ અમારા ક્લાસમા.(ફિજીકલ એન્ડ સ્પીચ ડીસએબીલીટી).
જ્યારે આવી ત્યારે દેખાવમા ટેણકી પણ સ્વભાવે જમાદાર. નાની અમસ્થી પણ બધાને ભારે પડે. પહેલા દિવસથી જ જરા પણ ડર નહિ, જરાયે અજાણ્યું ન લાગે, વાતવાતમાં હાથ ઉપડે. ખાસ તો રમતના મેદાનમાં. બે વેંતની છોકરી, પણ  એનાથી મોટા છોકરાઓ વચ્ચે રમવા પહોંચી જાય અને કોઈ જરા એને હાથ લગાડે તો સામો જવાબ મળી જ જાય.
ધીરે ધીરે ક્યારેક સમજાવટથી તો ક્યારેક સખત થઈને એની એ આદત છોડાવી. ડુલસે જેટલી હોશિયાર બાળકી અમે જોઈ નથી. નવુ શીખવાની ધગશ એટલી. ક્લાસમા જેટલી પ્રવૃતિ કરાવીએ એમાં ખુબ ઉત્સાહ પુર્વક ભાગ લે. સંગીત એને ખુબ ગમે અને જેટલા બાળગીત ગવડાવીએ એ બધા પુરા અભિનય સાથે ગાવાની કોશિશ કરે, અંગ્રેજી પણ ઝડપભેર શીખવા માંડી.
એની એક ખાસિયત. જ્યારે પણ એને ગુસ્સો કરીએ એટલે મમ્મી મમ્મી કરીને રડવા માંડે પણ બે જ મીનિટમા આવીને અમારી સોડમા ભરાય, અમે જાણી કરીને એને દુર કરીએ તો એવું મીઠું હસીને લાડ કરે, અથવા કોઈનુ પણ નામ આપી અમારૂં ધ્યાન બીજે દોરવાનો પ્રયાસ કરે. “મુન્શા ડેનિયલએ મને માર્યું” અમને ખબર હોય કે ડેનિયલ તો એનાથી દુર છે, પણ એટલું કહીને ખિલખિલ હસી પડે.આપણો ગુસ્સો પળમા ગાયબ કરી દે.

ડુલસેની પ્રગતિ જોઈ અમે બીજા વર્ષે એને બે કલાક માટે સામાન્ય બાળકોના ક્લાસમાં મોકલવાનુ નક્કી કર્યું. થોડા દિવસ તો ઠીક ચાલ્યું, પછીફરિયાદ આવવા માંડી, ડુલસે જમવાના સમયે કાફેટેરિઆમાં થી ભાગી જાય છે, ક્લાસમાં બાજુમાં બેસેલા બાળકની પેન્સિલ છીનવી લે છે, કોઈવાર મારવાનો પ્રયાસ કરે છે, વગેરે વગેરે….

તરત જ કાઉન્સલિંગ શરૂ થયું અને નિદાન આવ્યું કે ડુલસે A.D.H.D.(Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder.) બાળકી છે. આ બાળકો જેને આપણે ધ્યાન બહેરા કહીએ એવા હોય. પોતાનુ ધાર્યું થવું જોઈએ. કોઈ એમના પર ધ્યાન ન આપે તો ધ્યાન ખેંચવા અવનવી હરકતો કરે, માટે જ તો આ બાળકો અનોખા હોય છે.

અમારા ક્લાસમા લગભગ દસ થી બાર બાળકો હોય, જ્યારે નિયમીત ક્લાસમાં પચ્ચીસ જેટલા.
હવે તમે જ કહો, શિક્ષક ક્યાંથી વ્યક્તિગત ધ્યાન દરેક વખતે કેવી રીતે આપી શકે?

ધીરે ધીરે સમજાવટ,સારા વર્તનનો શિરપાવ મળવાની એક બાંહેધરી થી ડુલસેમા ઘણુ પરિવર્તન જોવા મળ્યું. વધુ સમય નિયમીત ક્લાસમાં રહેવા માંડી. આવતા વર્ષથી એ નિયમીત પહેલા ધોરણની વિધ્યાર્થીની બની જશે. ગઈકાલના બનાવે મને ભુતકાળ યાદ કરાવી દીધો. હું ને ડુલસે કોમ્પ્યુટર પર બાળકોની કોઈ વેબસાઈટ ખોલવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા, વારંવાર ક્લીક કરવા છતાં વેબસાઈટ ખુલતી નહોતી. ડુલસે મને કહી રહી હતી “Wait Ms, Munshaw, wait Ms, Munshaw,  ઘણીવાર થોડી રાહ જોવી પડે, પણ મારી ધીરજ નહોતી રહેતી, આખરે ગુસ્સામાં ડુલસે બોલી ઊઠી “Do you know WAIT”

ડુલસેનુ આ રૂપ અને એની ધીરજે મને ત્રણ વર્ષ પહેલાની ડુલસે યાદ આવી ગઈ, ક્યાં તોફાની ડુલસે અને ક્યાં આજની ઠાવકી, ઠરેલ ડુલસે !!!!!!

શૈલા મુન્શા.

 

 

Posted in Daily incidents. | Leave a comment

વાત અમારા એબડિઆસની!

“હતો હું સૂતો પારણે પુત્ર નાનો,
રડું છેક તો રાખતું કોણ છાનો ?
મને દુ:ખી દેખી દુ:ખી કોણ થાતું ?
મહા હેતવાળી દયાળી જ મા તું.”  કવિ દલપતરામ

ચાર વર્ષનો એબડિઆસ અમારા ક્લાસમા થોડા વખત પહેલા જ આવ્યો.  બાળક નાનુ હોય કે પચાસ વર્ષનો પ્રૌઢ, સહુને મન “મા એ  મા બીજા બધાં વગડાના વા!”! એનો વહાલભર્યો હાથ માથે ફરે અને સઘળી આપદા દુર થઈ જાય!!! એબડિઆસ માટે પણ એની સઘળી વાતોનુ કેન્દ્ર એની મમ્મી.

એબડિઆસ બીજા મેક્સિકન બાળકો જેવો જ નાનકડો રેશમી વાળ અને ગોળ ચહેરાવાળો બાળક છે, ફરક એટલો જ કે માતાની કાળજી અને દેખભાળ દેખાઈ આવે. સરસ ઈસ્ત્રીવાળો યુનિફોર્મ, સરસ રીતભાત. પહેલે દિવસે ક્લાસમા આવ્યો તો હું ને સમન્થા, જોતા જ રહી ગયા. આ બાળક કેમ અમારા ક્લાસમા છે? હસમુખો ચહેરો ક્લાસમા સહુથી નવો પણ સહુથી હોશિયાર, સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર, ને કેમ અહીં?

થોડા વખતમા અમને ખ્યાલ આવી ગયો કે એબડિઆસ એક “Autistic” બાળક છે જે દેખાવમાં તો બીજા સામાન્ય બાળક જેવો જ લાગે, પણ એનુ વર્તન, એની દિનચર્યા અમુક ઢાંચામા ગોઠવાયેલી હોય એમા ફેરફાર એનુ મગજ સહેલાઈ થી અપનાવી ના શકે.

અમારી સાથે તો એબડિઆસ થોડા દિવસમા હળીમળી ગયો, રોજ સવારે આવતાની સાથે અમને  ગુડ મોર્નીંગ કહે, બીજા બાળકોને પણ કહે પણ બધા જવાબ ના પણ આપે, પણ જો સંગીતના સર ક્લાસમા આવે અને કહે એબડિઆસ કેમ છે તો જવાબ ના આપે અને અને એવી રીતે સામે જુએ કે જાણે એને કાંઈ સમજ નથી પડતી.રમતાં રમતાં અચાનક સ્થિર થઈ ઉભો રહી જાય, ત્યારે એના ચહેરા પર એવા ભાવ હોય કે કોઈને પણ ઓળખતો નથી. આ બાળકો બહુ બધા માણસો કે બાળકો વચ્ચે પોતાની જાતને એક કોચલામા સમેટી લે.

એકની એક વાત એબડિઆસ આખો દિવસ કરે. મારી મમ્મી મને લંચ આપવા આવશે, મને ત્રણ વાગે લેવા આવશે, અને ખાસ તો જો કોઈ બીજું બાળક પોતાના ઘરની કોઈ વાત કરતું હોયકે કાલે હું મારા મમ્મી પપ્પા સાથે વોલમાર્ટ ગયો હતો, તો તરત જ એબડિઆસ બોલી ઉઠે ,”હુંને એલેક્ષ કાલે મમ્મી સાથે વોલમાર્ટ ગયા હતા”

એબડિઆસની મમ્મી જ્યારે બપોરે એને લેવા આવે ત્યારે એટલા લહેકાથી રાગ આલાપતો હોય એમ મોટા અવાજે “ઓલા મમ્મી” એટલે (કેમ છે મમ્મી) કહે.

આજે જે વાત મારે કરવી છે  તે એના ગુસ્સાની અને આટલા નાનકડાં બાળકના સ્વાભિમાનની છે, જેણે અમને પળમાં હસતા બંધ કરી દીધા.

દર શુક્રવારે અમે બાળકોને સવારે નવ વાગ્યે કોમ્પ્યુટરના ક્લાસમા લઈ જઈએ.સ્કુલમા અમારો ક્લાસ એક બાજુ અને કોમ્પ્યુટરનો બીજા છેડે ત્યાં પહોંચવા માટે અમારે કાફેટેરિઆ પાસેથી પસાર થવું પડે. એબડિઆસ અમારો લાઈન લીડર. જેવા અમે કાફેટેરિઆ પાસે આવ્યા, એ અંદર જવા માટે વળી ગયો કારણ દસ વાગે અમે એમને જમવા માટે રોજ લઈ જઈએ. બીજા એક શિક્ષક ત્યાં ઊભા હતા એ અને  સમન્થા ને હુંએકદમ  હસી પડ્યા કે આ બાળકોનુ  મગજ દરરોજના રુટિનથી કેવું સેટ થઈ ગયુ છે. બસ અમારા એબડિઆસ ની કમાન છટકી. ગુસ્સામા ભાઈ બોલી ઉઠ્યા “It’s not funny” એના ચહેરાના હાવભાવ જાણે કેટલું ખોટુ લાગી ગયું હોય એવા થઈ ગયા, અને અમારા ચહેરાનુ હાસ્ય તો જાણે સ્થિર થઈ ગયું.

અચરજની વાત એ છે કે પેલા શિક્ષક તો આભા જ બની ગયા, બીજાની જેમ એમની પણ એવી માન્યતા કે આ બાળકો બિચારા કાંઈ સમજતા નથી ત્યાં એબડિઆસનુ આ રૂપ એમને અચંબિત કરી ગયું.

એબડિઆસ અને એના જેવા બધા બાળકો સામાન્ય બાળકોથી  સાવ અસામાન્ય હોય છે અને યોગ્ય કેળવણી એમને આગળ જતા મોટા વેજ્ઞાનિક કે મોટા ઈતિહાસકાર કે નેતા બનાવે તો એમા કોઈ નવાઈ નથી.

શૈલા મુન્શા.

Posted in Daily incidents. | Leave a comment

વાત અમારા ડેવિડની!

અમેરિકામાં સ્કૂલમાં બાળકોના એડમિશન ગમે ત્યારે થતાં હોય, કારણ નોકરીની બદલી, ઘરની બદલી આ બધી સહજ વાતો કહેવાય અને પબ્લિક સ્કૂલમાં  એ અરિયામાં રહેતા બાળકોને ના નપાડી શકાય.

સામાન્ય ક્લાસમાં નવું બાળક આવે એને ગોઠવાતા બહુ વાર ન લાગે, પણ જ્યારે માનસિક રીતે વિકલાંગ બાળકો આવે ત્યારે ફક્ત એમને જ નહિ, બીજાં બાળકોને અને શિક્ષકને પણ સમય લાગે.

અમારા “life skill” ના  ક્લાસમાં હમણા એક નવો છોકરો આવ્યો છે. નામ એનુ ડેવિડ. માનસિક રીતે ઘણો જ મંદ. આ બાળકોની એક ખાસિયત હોય છે. આ બાળકોના ચહેરા ગોળ હોય અને લગભગ બધા સરખા જ લાગે. આપણી ભાષામાં કહીએ તો આ બાળકોમાં ગાંડપણનુ પ્રમાણ વિશેષ હોય. આવા ચહેરાવાળા બાળકો મોંગોલિયન બાળક તરીકે  ઓળખાય. આ ડેવિડને જોઈ સાત આઠ વર્ષ પહેલા મારા ક્લાસનો બીજો ડેવિડ યાદ આવી ગયો.

આજે વાત  મારે બીજા ડેવિડની કરવાની છે. થોડા વર્ષો પહેલા હું “life skill” ના ક્લાસમાં ભણાવતી હતી. પહેલા ધોરણથી માંડી પાંચમા ધોરણ સુધીના બાળકો મારા ક્લાસમાં. વિવિધતાનો જાણે થાળ ભરેલો! કંઈ કેટલાય અનોખા અવનવા બાળકો હાથ નીચેથી પસાર થઈ ગયા.

મન પણ કેવું અજાયબ છે, આ બાળકોના મનમાં શું ચાલતું હશે એ તો સમજની બહાર છે પણ એમની કોઈ અનોખી વાત વર્ષો પછી પણ યાદ આવે ત્યારે ક્યારેક મનોમન હસવું પણ આવે અને ક્યારેક મન ગ્લાનિથી પણ ભરાઈ જાય.

ડેવિડ જ્યારે આવ્યો ત્યારે લગભગ દશ વર્ષનો હતો, ગોળ ચહેરો, ઉંચો અને વજન ખાસ્સું. જ્યારે જુઓ ત્યારે હસતો જ હોય. ટુંકા વાળ અને ચમકતા દાંત! બોલે કાંઈ નહિ પણ જાણે ગીત ગણગણતો હોય એવું લાગે. ક્લાસમાં થોડા નાના બાળકો પણ ખરાં, એમની પાસે ડેવિડ કદાવર લાગે.

ડેવિડના મગજની કઈ ચાવી ક્યારે ખોટા તાળામાં લાગે તે ખબર ન પડે. જેમ કોમ્પ્યુટર પર કોઈ વારતાં લખતાં હોઈએ અને સેવ કરીએ તે પહેલા કોઈ ખોટું બટન દબાઈ જાય ને પળમાં બધું ભુસાઈ જાય તેમ આ બાળકોના મનની પાટી ઉપર જે અંકાયું હોય તે કઈ ઘડીએ અને કયા કારણે ભુંસાઈ જાય એ સમજવું અઘરૂં પડે.

સામાન્ય રીતે તો ડેવિડ હમેશા ખુશમિજાજમાં હોય પણ ક્યાંક કમાન છટકે તો તાંડવ મચી જાય.

અમારા ક્લાસમાંબે મોટી બારી, જેના કાચ ઉપર કરી બારીની બહાર જઈ શકાય. ડેવિડને નાની વાર્તાની બુકમાં પ્રાણીઓના ફોટા જોવા ગમે, સાથે હાથમાં જો ક્રેયોન કલર પેન્સિલ આવે તો બુકમાં લીસોટાં કરવા ગમે.

ડેવિડ એવું કરે ત્યાં સુધી તો ઠીક, પણ એનુ જોઈ બીજા બાળકો પણ એમ કરે! મોટાભાગે તો અમે કલર પેન્સિલ સહેલાઈથી ડેવિડના હાથમાં ન આવે એનુ ધ્યાન રાખીએ, પણ જો બોક્ષ એના હાથમાં આવી ગયું તો પછી પાછું લેવું મુશ્કેલ.

એકવાર આવી જ કોઈ બાબતમાં ના પાડી, અને હજી કાંઈ વિચારીએ તે પહેલા તો ડેવિડ બારી ખોલી બહાર ભાગી ગયો. બીજાં બાળકો બેબાકળાં થઈ ડેવિડના નામની બુમ પાડવા માંડ્યા. તરત અમે ઓફિસનુ બઝર દબાવી જાણ કરી કે એક બાળક અમારા ક્લાસમાંથી બહાર નીકળી ગયો છે, અને ત્યારે મીસ હોપેક તરત બહાર નીકળીડેવિડને પાછો લાવવા ગઈ.

શાળાની ચારેતરફ લોખંડની ફેન્સ છે અને દિવસ દરમ્યાન કોઈપણ વિધ્યાર્થી સ્કૂલની બહાર ન જઈ શકે, પણ ડેવિડને પકડવો જરૂરી હતો. મીસ હોપેકે જોયું કે ડેવિડ તો ભાગીને સ્કૂલના નાનકડાં પાર્કમાં મન્કી બાર પર રમતો હતો.

ખરી મઝા તો એ દિવસે આવી જ્યારે મારું હસવું અને મારી ગભરામણ બન્ને રોક્યા રોકાતા નહોતા.

રાબેતા મુજબ અમે બાળકોને જમવા કાફેટેરિઆમાં લઈ જતા હતા. ક્લાસની બહાર બધાને લાઈનમા ઉભા રાખી હું આગળ વધી અને બાળકો મારી પાછળ ચાલવા માંડ્યા. સવારથી જ ડેવિડ ખુબ મુડમાં લાગતો હતો. હસતો હસતો જઈને બીજા બાળકોને કાંઈક અટકચાળો કરી આવતો.

અચાનક લાઈનમાંથી બહાર આવી ડેવિડે મને પાછળથી ઉંચકી લીધી. ક્ષણભર તો મને સમજ જ ન પડી અને ડેવિડ તો ગોળ ગોળ ફરતો ખડખડાટ હસતો હતો. “Devid please put me down, put me down” ની મારી વિનંતીને કોણ સાંભળે? એકબાજુ મને હસવું આવતું  હતુ ને બીજી બાજુ થોડો ડર પણ હતો, ક્યાંક એને કે મને વાગી ન બેસે!!

છેવેટે કલર પેન્સિલઆપવાની બાહેંધરીએ એણે મને નીચે તો ઉતારી, પણ આજે જ્યારે એ પ્રસંગ યાદ આવી જાય તો મારા ચહેરા પર હળવું હાસ્ય ફરકી જાય છે!

મનના પટારામાં આવા કેટલાય પ્રસંગો ગોપાયેલા છે!

શૈલા મુન્શા.

Posted in Daily incidents. | Leave a comment

વાત અમારા ગ્રેગરીની

 Echolalia is a condition associated with autism.  A children with echolalia repeat noises and phrases that they hear. It’s meaningless repetition of another person’s spoken words as a symptom of psychiatric disorder.

આનો અનુભવ  અમને પણ થયો.

“Echolalia” શબ્દ મેં પહેલીવાર અમેરિકામાં સ્પેસીઅલ નીડ વાળા બાળકો સાથે કામ કરતાં સાંભળ્યો. શબ્દ કાંઈ નવો ન હતો, પણ કદાચ એવી કોઈ જરૂર ન પડવાને કારણે વધુ ઊંડા ઉતરવાનુ થયું નહિ.

ગ્રેગરી જેવો બાળક પહેલી વાર અમારા ક્લાસમા આવ્યો.
ત્રણ વર્ષનો ગ્રેગરી આંખે ઓછું જુવે છે. ગોરો ગોરો રેશમી સોનેરી જુલ્ફાવાળો ગ્રેગરી જોતાની સાથે જ કોઈની પણ આંખમા વસી જાય. છે ત્રણ વર્ષનો પણ બૌધિક સ્તરે હજી જાણે ભાંખોડિયા ભરતું બાળક. મમ્મી હમેશ એને તેડીને ફરે એટલે ચાલવાનો ચોર. અમારી સામે પણ હાથ લાંબો કરી ઊભો રહી જાય. ખાવામાં બેબી ફુડ અને દુધની બોટલ. ચકોર એટલો કે ઘડીભરમા ક્યાં થી ક્યાંય પહોંચી જાય. પુરૂ દેખાય નહિ પણ ઊઠતો, ગબડતો આખા ક્લાસમા ફરી વળે. ભુખ લાગે ત્યારે ભેંકડો તાણે અને પળભરમાં ખાવાનું જોઈએ. એ સિવાય એટલો ખુશમિજાજ કે પરાણે લાડ કરવાનુ મન થાય.
સ્કુલમા બધા એને જોઈ રમાડવા ઉભા રહી જાય અને મજાકમા કહે સમન્થા તું એની મા અને મીસ મુન્શા એની દાદી.
ગ્રેગરી બે ચાર દિવસમા જ અમારો હેવાયો થઈ ગયો. અમે હાથ પકડીને ચલાવી તો સરસ ચાલવા માંડ્યો. અમારી સાહિરા તો જાણે એની મોટી બેન હોય તેમ એટલું બધુ એનુ ધ્યાન રાખે.
ગ્રેગરીની જોવાની તકલીફ અને માનસિક વિકાસના ઓછપનુ કારણ એની મમ્મીના બોયફ્રેન્ડે  જ્યારે એ માંડ બે વર્ષનો હતો, ત્યારે પછડ્યો હતો, કારણ એનુ રડવાનુ બંધ નહોતું થતું. ઉગતી જુવાનીનુ   જાતીય સુખ, અને પરિણામ સ્વરૂપ બાળક. આ પછડાટના કારણે ગ્રેગરીની મગજની એક નસ દબાઈ, અને એની અસર આંખ અને મગજ પર થઈ.

ધીરે ધીરે ગ્રેગરીનુ બોલવાનુ શરૂ થયું. શરૂઆતમાં તો બધાને એની કાલી ભાષા સાંભળવી ખુબ ગમતી. હમેશ હસતું રહેતું બાળક કોને ન ગમે?

અમારા બધા બાળકોને સ્પીચ થેરાપી મળતી હોય, જે એમની વાચાનો વિકાસ કરવામાં મદદરૂપ થાય. એક બીજાના સહવાસે બાળકો જલ્દી બોલતાં શીખે.

એકાદ વરસ પછી અમારી સ્પીચ થેરાપિસ્ટના ધ્યાનમાં આવ્યું અને અમે પણ જોયું કે  જે અમે બોલીએ તે ગ્રેગરી બોલવાનો પ્રયાસ કરે છે. “મોનિકા બેસી જા” એ વાક્ય પુરું થાય ત્યાં તો ગ્રેગરીનો અવાજ સંભળાય,”બેસી જા”

શરૂઆત તો નાના શબ્દોથી થઈ. ધીરે ધીરે કોઈ નર્સરી રાઈમની પંક્તિ આખો દિવસ ગવાતી ગઈ. ખરી મજા તો ત્યારે આવી કે ઘરમાં પણ મમ્મી એની સાથે જે વાત કરતી હશે તેનું પુનરાવર્તન ક્લાસમાં થવા માંડ્યું.

ગ્રેગરીને નાની એક વર્ષની બેન છે. ગ્રેગરી કદાચ બેબીને હેરાન કરતો હશે અને દરેકની મમ્મી જેમ કહે કે બેબીને અડ નહીં, તારા રુમમાં જા, આ સારું ના કહેવાય (don”t touch baby, go to your room, it is not nice) એ બધું ગ્રેગરી ક્લાસમાં આવી રમતાં રમતાં પોતાની ધુનમાં બોલતો હોય, અને જે લહેકામાં મમ્મી બોલતી હોય એ જ લહેકામાં બોલતો હોય. મમ્મીએ જો ગુસ્સામાં કાંઈ કહ્યું હોય તો ગ્રેગરીનો લહેકો પણ એવો ગુસ્સાવાળો જ!

અરે ! ક્લાસમાં પણ નાના શબ્દોમાંથી વાક્યોમાં પુનરાવર્તન થવા માંડ્યું. અમે જે  બોલીએ એનો પડઘો તરત પડ્યો જ હોય, ” એમીલી તારૂં નામ લખ”, એટલું બોલીએ ત્યાં  તો પાછળ અવાજ સંભળાયો જ હોય. અમે બે શિક્ષકો એકબીજા સાથે વાત કરતા હોઈએ અને ગ્રેગરીને કાને કોઈ શબ્દ પડે તો એનો પડઘો પડ્યો જ સમજો. એકબાજુ હસવું આવે અને બીજી બાજુ બોલતાં પહેલાં ચાર વાર વિચારવું પડે. એ સાથે ગ્રેગરીનો ગુસ્સો પણ વધ્યો, અને ગુસ્સામાં હોય ત્યારે ઘણુ બધું સાથે બોલી કાઢે.

સામાન્ય રીતે દરેક બાળક બોલતાં શીખે ત્યારે મોટાઓનું અનુકરણ બોલવામાં કરતું હોય, પણ સ્પીચ થેરાપિસ્ટે અમને સમજાવ્યું કે માનસિક રીતે મંદ બુધ્ધિવાળા બાળકોમાં આ પ્રતિક્રિયા વધુ જોવા મળે જેને Echolalia કહેવામાં આવે.

“Echolalia is a condition associated with autism.”

કેવા અનોખા આ બાળકો અને કેવી અનોખી એમની વાતો !!!

શૈલા મુન્શા.

 

 

Posted in Daily incidents. | Leave a comment

મોનિકા-અમારી રાજકુમારી

“મને ઘેરે પતંગિયાંનું ટોળું

કે મંન મારૂં ભોળું !

કૈં કેટલાય રંગ હું તો ઘોળું

કે મંન મારૂં ભોળું !”

સુરેશ દલાલની આ પંક્તિ વાંચી મને મોનિકા યાદ આવી ગઈ.

મોનિકા અમારા ક્લાસમા લગભગ ત્રણ વર્ષથી છે. મોનિકા ત્રણ વર્ષની થઈ અને અમારા ક્લાસમા આવી.
મોનિકા ખરેખર અમારી રાજકુમારી છે. કાળા ભમ્મર ઘુઘરાળા વાળ અને રંગ ખુબ ગોરો. ત્વચા એટલી કોમળ કે જાણે પાણી પીએ તો ગળેથી ઘટક ઘટક ઉતરતું દેખાય. મેક્સિકન છોકરી પણ એટલી ગોરી, જાણે યુરોપિયન જ લાગે. ઠંડીમાં એના પિતા એને લાંબો ગરમ કોટ પહેરાવે અને પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત ચાલતી જ્યારે એ ક્લાસમાંઆવે તો કોઈ ફ્રેન્ચ નમણી નાર ઓપેરામાં થી આવતી હોય એવું જ લાગે.

મોનિકા Autistic બાળકી પણ બુધ્ધિનો આંક જો માપવામાંઆવે તો કદાચ સામાન્ય બાળકો કરતા પણ વિશેષ  હોઈ શકે. દરેક Autistic  બાળકને કોઈ એક વસ્તુનુ ખાસ વળગણ હોય.
મોનિકાને ક્રેયોન કલર પેન્સિલ અને હાથમાં એક પેપરનુ જબરૂં વળગણ.આવી ત્યારથી એને કલર કરવાનુ ખુબ ગમે. કોઈ પણ ચિત્ર આપીએ એટલે કલાક સુધી એમા રંગ ભર્યા કરે. એટલી હદે ક્રેયોન કલર એનુ વળગણ બની ગયા, કે  જ્યાં જાય ત્યાં એના હાથમા એકાદ કલર પેન્સિલ પકડેલી જ હોય. જેવું એને ક્રેયોનનું બોક્ષ આપીએ કે પહેલું કામ ક્રેયોન પર વીંટાળેલા કાગળ પરથી રંગનુ નામ વાંચે અને પછી એ કાગળ ઉખાડી કલર કરવાનુ ચાલુ કરે.જેટલા ક્રેયોનના બોક્ષ હોય એ બધા એને જોઈએ. અમારે મોનિકાના આવતા પહેલા બધા કલર બોક્ષ સંતાડી રાખવા પડે. એની ચકોરતા ત્યારે દેખાય કે બીજા બાળકોને રંગ પુરવા ક્રેયોન આપીએ અને એને જુના, એના તોડેલા ક્રેયોન આપીએ તે ન ચાલે. એને પણ નવું બોક્ષ જ જોઈએ.
વરસમાં તો એની વાચા પણ ખુલી ગઈ.  ઘણુ બોલતાં શીખી ગઈ અને  ક્લાસમા આવતાની સાથે ” color a cow, એમ જાતજાતના પ્રાણીના  નામ બોલવા નુ શરૂ કરે. અમે ગાયનું ચિત્ર આપવાની ના પાડીએ, એટલે color a Bever, color a Lion એમ એક પછી એક પ્રાણી ઉમેરાતા જાય. કોઈવાર એને ચીઢવવા જ અમે ના કહીએ એટલે એનો ગુસ્સો જોવા જેવો “Alright I can wait” સાંભળવા મળે. જે ગુસ્સા અને રૂવાબથી મોનિકા બોલે એ સાંભળવા જ અમે ના પાડીએ, પણ મોટાભાગે તો અમારે તરત ગુગલમા જઈ એ પ્રાણી નુ પિક્ચર એને બતાવવું પડે, ગમે તે ચિત્ર આપીએ તો ન ચાલે, અને એ બેન રાજી થાય એ પિક્ચરની કોપી કાઢી એને કલર કરવા આપવું પડે.
મોનિકાનુ ડ્રોઈંગ પણ સરસ. સરસ મજાની બિલાડી કે માછલી નુ ચિત્ર દોરે અને પછી રંગ ભરે.
સંગીતનો પણ એટલો જ શોખ પણ આ તો અમારી રાજકુમારી. જે ગીત એને સાંભળવું હોય એ જ અમારે કોમ્પ્યુટર પર ચાલુ કરી આપવું પડે. પહેલા ધોરણના બાળકો વાંચે એ સ્ટોરી બુક મોનિકા વાંચી શકે, પણ એનો મુડ હોય તો!

સ્કૂલમા મોનિકાનો રૂઆબ રાજકુમારી જેવો હોય તો સ્વભાવિક જ છે કે, ઘરની તો રાજકુમારી જ હોય. ઘરમાં દાદા, દાદી અને પિતા, પણ ધાર્યું મોનિકાનુ થાય.

એક સોમવારે સ્કૂલે આવી તો એના જથ્થાદાર ઘુઘરાળા કાળી નાગણ જેવા વાળ જેને દાદી મહામહેનતે પોનીટેલમાં બાંધતી, તેને બદલે બોય કટ વાળમાં સત્ય સાંઈબાબા જેવી લાગતી હતી.

આ હેર સ્ટાઈલ પણ એને શોભતી હતી, પણ એના પિતાને પુછ્યું કે” ગરમી શરૂ થવાની છે એટલે તમે સલુનમાં જઈ મોનિકાના વાળ કપાવી આવ્યા?”

ખબર પડી કે એના હાથમાં કાતર આવી અને પાછળથી વાળ એવી રીતે કાપ્યા કે પિતા પાસે સલુનમાં જઈ વાળ સરખા કપાવવા સિવાય છુટકો ન રહ્યો. આવી નાની નાની બાબતોનુ એટલે જ આ બાળકો સાથે ખુબ ધ્યાન રાખવું પડે. કોઈ નજીવી ઘટના પણ આવું પગલું ભરવાનુ કારણ બની શકે.

મોનિકાની બીજાની વસ્તુ જોઈતી હોય તો એની જીદને રોકવા અમારે કહેવું પડે કે આ તારી વસ્તુ નથી. “That is not yours” પણ ઘણીવાર અમારા શબ્દો અમને જ બુમરેંગની જેમ પાછાં મળે “That is not yours”અને પછી ખિલખિલ હસી પડે.
ભવિષ્યમાં કોઈ ટીવી ન્યુઝમાં કે છાપાંમાં મોનિકાનુ નામ મોટા ચિત્રકાર તરીકે સાંભળીએ કે વાંચીએ તો કોઈ નવાઈ નથી.

શૈલા મુન્શા

Posted in Daily incidents. | Leave a comment

ટ્રીસ્ટન

જિંદગી આખી મારી બાળકો વચ્ચે વીતી છે. મોટાથી માંડી નાના બાળકોને ભણાવ્યા છે. પણ ટ્રીસ્ટન જેવું બેવડું વ્યક્તિત્વ ભાગ્યે જ જોયું છે.

સાડા ત્રણ વર્ષનો ટ્રીસ્ટન થોડા સમય પહેલા જ   સ્કૂલમાં દાખલ થયો. આફ્રિકન બાળક, શ્યામલ ચહેરા પર સફેદ દાંત મોતીની જેમ ચમકે. પોચા માખણ જેવા ગાલ જાણે રૂનો પોલ એવી સુંવાળી ચામડી. બાળ કનૈયો યાદ આવી જાય એવું મનમોહક હાસ્ય.

કોઈની કલ્પનામાં પણ ન આવે કે આ જ બાળક કોઈ ઝંઝાવાત પણ સર્જી શકે. જ્યારે વિફરે ત્યારે તો ખરેખર ક્લાસમાં હરિકેન કે વંટોળિયો ફરી વળ્યો હોય એવું લાગે.

માનસિક મંદ બુધ્ધિના બાળકોમાં ઘણીવાર શારીરિક તાકાત ખુબ જ હોય છે, અને ટ્રીસ્ટનની એ તાકાત જાણે સ્વીચ ઓન કરીએ એમ પળમાં ક્યારે ઓન થઈ જાય એનો અંદાજ લાગવો ખુબ મુશ્કેલ.

કઈ ઘડીએ અને કઈ વાતમાં એની કમાન છટકે એનો કોઈ ભરોસો નહિ,  અને છટકે ત્યારે ન એને કશાનો ડર, ન એ કોઈની વાત સાંભળે. પોતાની મરજીનો માલિક. ધારી ચીજ ન મળે તો ચીસાચીસ અને લાતા લાત કરી મુકે. હાથમાં જે આવે એનો છુટ્ટો ઘા કરે, કોઈ એને ઝાલવા જાય તો નખોરિયા ભરી લે. એક જગ્યા એ બે મીનિટ પણ બેસી ના શકે. કોણ જાણે ક્યાંથી આટલી બધી તાકાત  એનામા આવી જાય.
આમ પાછો હોશિયાર પણ ઘણો. અમારા ક્લાસમાં ચાર વર્ષના ને પાંચ વર્ષના બાળકો પણ છે અને એ બાળકો એક કે બે વર્ષથી સ્કુલમા આવે છે,પણ હજી કેટલાક બધા રંગ ઓળખી શકતા નથી તો એ, બી સી, ડી ના બધા અક્ષરો ઓળખી શકતા નથી જે રોજ નિયમીત ક્લાસમાં કરાવાતું હોય, પણ ટ્રીસ્ટન તો બધા આલ્ફાબેટ્સ બોલે એટલું જ નહીં, એ ફોર એપલ ને બી ફોર બોલ જેવા શબ્દો પણ આવડે. સંગીતનો એને ઘણો શોખ અને કોમ્પ્યુટર પર જો એબીસીડી ચાલુ કરી આપીએ તો ખુશ ખુશ.

બીજી ખાસ વાત, પોતે રમતાં કે ચાલતા પડી જાય તો સામેથી આપણને સવાલ કરે, ( You o.k.) કદાચ ઘરમાં એની મમ્મી એ પડતો હશે ત્યારે એને પુછતી હશે કે (you o.k.?) એ વાતનુ પુનરાવર્તન ક્લાસમાં કરે.  ટ્રીસ્ટન માના પ્રેમનો ભુખ્યો. નાના બાળકો માના વધુ હેવાયાં હોય એ સ્વભાવિક છે, પણ ટ્રીસ્ટનને જો ક્યારેક મમ્મી   ક્લાસ સુધી મુકવા આવે તો મમ્મીને જવા ન દે, અને જો મમ્મી જાય તો ટ્રીસ્ટનનુ ઝંઝાવાતી રૂપ તરત જ જોવા મળે. એની ચીસો દુરના ક્લાસ સુધી સંભળાય.કોમ્પ્યુટર પર એને ગમતી કાર્ટૂન ડીવીડી જ એને શાંત કરી શકે.

દરરોજ બાળકોને બપોરે સુવાડીએ ત્યારે ખરી ધમાલ થાય. નાના અને પાછા આ અનોખા બાળકોની દિનચર્યા સામાન્ય બાળકોથી થોડી જુદી હોય. બપોરની કલાકની ઊંઘ એમને રાહત આપે, પણ ટ્રીસ્ટન સુવાનુ નામ ન લે, કેટલીય જાતના પ્રયત્ન પછી એની મમ્મીનુ ગમતૂ અત્તર છાંટેલુ ટી શર્ટ જ્યારે એના ઓશિકા પર ચડાવી એને સુવાડ્યો તો જાણે જાદુઈ છડી પરીએ એના પર ફેરવી હોય તેમ મમ્મીના સપનાં જોતો જોતો માસુમ મુસ્કાન રેલાવતો પળમાં પોઢી ગયો.
એક માણસના ઘણા ચહેરા આપણે જોતા હોઈએ, પણ આટલા નાના બાળકનાં જુદા જુદા રૂપ ભાગ્યે જ જોવા મળે. ટ્રીસ્ટન આવીને લાડથી વળગી પણ પડે અને ત્યારે એનુ હાસ્ય એટલુ સોહામણુ લાગે જાણે પરાણે વહાલ કરવાનુ મન થઈ જાય. પણ જ્યારે વિફરે ત્યારે !!!!!!

શૈલા મુન્શા.

Posted in Daily incidents. | Leave a comment

વાત અમારા એ.જે (એડિયાસ) ની

“આંખો પર દ્રશ્યોના ઉઝરડા પડ્યા છે,

કરમાયું સરોવરઃ કમળ પણ રડ્યાં છે!!”  સુરેશ દલાલ ના ઉઝરડા કાવ્યની આ પંક્તિ એ.જેને યાદ કરતાં યાદ આવી જાય છે.

ઘણા વર્ષોથી અમેરિકામા મંદ બુધ્ધિના બાળકો સાથે કામ કરું છું અને  કેટલાય અનોખા બાળકો સાથે  અવનવા અનુભવો થતા રહે છે, પણ કોઈ અનુભવ દિલને એક  ટીસ એક વેદના આપી જાય છે.

એ.જે. એટલે કે એડિયાસ ગયા વર્ષે અમારા ક્લાસમા આવ્યો. આફ્રિકન અમેરિકન બાળક. માની ભુલની સજા એ ભોગવી રહ્યો છે. અમેરિકા મા સ્વતંત્રતા થોડી વધારે છે. નાની ઉમરે મા બાપ બનવાનુ, વગર પરણે મા બાપ બનવાનુ સ્વભાવિક છે. બાળક જન્મે પણ વણજોઈતું બની જાય. એ.જે.ના કિસ્સામા પણ એવું જ કાંઈક બન્યુ.માની ઉંમર માંડ સોળ વર્ષની જ્યારે એ.જે. નો જન્મ થયો. એક દિવસ નશાની હાલતમા બે વર્ષના એ.જે.ને પછાડ્યો. કમરના મણકા પર દબાવ આવ્યો અને એ.જે.નો ડાબો હાથ અને ડાબો પગ કામ કરતાં અટકી ગયા. મગજ પર અસર થઈ અને જ્ઞાનતંતુ પુરી રીતે કામ કરતાં અટકી ગયા. મા ને તો જેલ થઈ પણ નસીબે એ.જે.ના પિતા ઘણા સમજુ અને એ.જે.ની કસ્ટડી એમની પાસે અને એમને પણ આ જવાબદારી ખુબ પ્રેમ અને નિષ્ઠાપુર્વક ઉપાડી લીધી હતી. શાળાની પિકનીક પર જવાનુ હોય તો એ હાજર, એ.જે ની તબિયત થોડી ખરાબ હોય અને ફોન કરીએ તો પંદર મીનિટ મા એને લઈ જવા હાજર. પેરેન્ટ-ટીચર કોન્ફરન્સ હોય તો હાજર. ઊંચા પહોળા અને વજન પણ ખાસું. હમેશ નરમાશ અને વિવેકથી વાત કરે અને અને અમારો એટલો આભાર માને કે જાણે એ.જે. માટે અમે શું નુ શું કરી નાખ્યું હોય.

આજ નો દિવસ, મારા અને મીસ સમન્થા માટે હૈયામા ટીસ ઉત્પન કરનારો બની રહ્યો.
પાંચ દિવસના થેંક્સ ગીવિંગ વેકેશન (અમેરિકામા ઉજવાતો સર્વ પ્રત્યે આભાર પ્રગટ કરવાનો ઉત્સવ) પછી આજે સ્કુલે જવાનો જ કંટાળો આવતો હતો પણ થોડા દિવસમા નાતાલની બે અઠવાડિયાની રજા પડશે એ યાદ કરતાં હું  સ્કુલે પહોંચી. બાળકો પણ જાણે આળસી ગયા હોય તેમ ૭.૩૦ વાગ્યા સુધી કોઈ આવ્યું નહોતુ.

એ.જે.ની મા જેલમા થી છૂટ્યા પછી પોતાની ભુલ સમજી હતી, ને થોડા વખતથી એ.જે.ના મા બાપના સંબંધ મા સુમેળ દેખાતો હતો. સાથે તો નહોતા રહેતા, પણ ક્યારેક શનિ-રવિ એ.જે મા પાસે રહેતો અને સોમવારે સવારે મા એને સ્કુલમા લઈ આવતી.

આજે જ્યારે એ.જે. ની મા એને સ્કુલમા લઈને આવી, ત્યારે સ્કૂલ બસ પણ એ જ સમયે આવી એટલે હું બસમા થી અમારા બાળકોને ઉતારતી હતી. બાળકોને લઈને ક્લાસમા આવતા મે ડ્રાઈવરને કહ્યું પણ ખરૂં કે એ.જે. રજામા એની મમ્મી પાસે રહ્યો લાગે છે એટલે આજે એ લઈને આવી.
ક્લાસમા બાળકોને લઈનેઆવતા મેં જોયું કે,  એ.જે.ની મા ની આંખમા ઝળઝળિયાં અને સમન્થા સ્તબ્ધ ઊભી હતી.

એ.જે. ના પિતા રજા પડી એ જ દિવસે વહેલી સવારે ઊંઘમા જ અવસાન પામ્યા હતા. એ.જે. એના પિતા સાથેઘરમા એકલો. નસીબજોગે સવારે રજા મા શું કરવું છે તે પુછવા એ.જે.ની માએ, એ.જે.ના પિતાને ફોન કર્યો. વારંવાર ફોન કરવા છતાં જ્યારે સામેથી કોઈ જવાબ ન મળ્યો ત્યારે ગભરાઈ ને એણે એપાર્ટમેન્ટની ઓફીસમા ફોન કર્યો અને વિનંતી કરી કે મહેરબાની કરી દરવાજો ખોલી જુવો કે બધું બરાબર છે કે નહિ? એ.જેના પિતાને હાર્ટની થોડી તકલીફ તો હતી જ. ઉંચા પહોળા, અને વજન પ્રમાણમા વધારે. એક કારણ એ પણ હોઈશકે કે એમને એ.જે.ની મા સાથે સંબંધ સુધારવા માંડ્યા હતા, જાણે કે એમને મનમા ઉગી આવ્યું હતું કે કદાચ મારી આવરદા વધુ નથી.

અપાર્ટમેન્ટની મેનેજરે પોલીસ બોલાવી એમની હાજરીમા દરવાજો ખોલ્યો ત્યાં સુધીમા બપોર થઈ ગઈ. એ.જે.ના પિતા પલંગ પર મૃત અવસ્થામા અને એ.જે.બાથરૂમના દરવાજા પાસે જમીન પર પડ્યો હતો.
પિતાની બાજુમા સુતેલો બાળક શું બની ગયું એનાથી અજ્ઞાત, ક્યારે સરકી જમીન પર આવ્યો અને આટલા કલાકો શું વિત્યું એના પર એ તો ભગવાન જ જાણે!!!
આજની સવાર આ સમાચાર લઈ આવશે એની કોઈને ખબર નહોતી.સમન્થા અને હું આઘાત માથી બહાર આવવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતાં.
એ.જે. મા ફક્ત એક જ ફેરફાર દેખાતો હતો. આજે એ જે એની પાસે આવે જે આવે,એનો હાથ સખત રીતે પકડી જાણે સુરક્ષિતા ને હુંફ માટે ફાંફા મારતો હોય એવું એવું લાગતું હતું. હમેશનો હસતો અને સહુને હાયને બાય કહેતો અણસમજુ એ.જે. શાંત બની ગયો હતો.

શૈલા મુન્શા.

 

Posted in Daily incidents. | Leave a comment